رفتن در امور مادى ، و دورترين نفوس از نظر منزل گرفتن در ميدان خشنودى حق ، نفسى است كه اختيار خويش به نيروهاى بدنى دهد و در فرمانبردارى آن فرود رود و بطور كلَّى از مبدأ خود روى بگرداند و صداى بلند فرياد كننده اش او را از خواب غفلت بيدار نكند و به خطاب كوبندهء الهيكم التكاثر حتّى ذرتم المقابر ( 1 ) مخاطب شود . و فرياد دهندهء خود را منع كرد از آن كه فرياد را بر او مكرّر سازد ، چون نسبت به آن خود را معذور مىداند * ( فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ . أَ يَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِه مِنْ مالٍ وَبَنِينَ نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ ) * ( 2 ) ميان آن دو نفس درجاتى است كه بعضى برتر از بعضى است و چون نفوس از بدنهاى خود جدا شوند هر يك از آنها با چشم بصيرت آنچه را برايش مهيّا و آماده شده است مىبيند پس با چشم بصيرت عزّت و زيبائى آن را مىبينند و شكوه بارگاه قدس و كمال آن را مشاهده مىنمايند چهره هايى كه در آن روز خرّم است به سوى پروردگار خويش نگران است ( 3 ) . چهره هايى كه در آن روز گشوده است ، خندان و شادان است ( 4 ) . و ديگران ، زنجيرهايى كه همان صورتهاى مادّى است و غلهايى را كه همان ملكات پست است مشاهده مىكنند . چهره هايى در آن روز دژم است پندارند كه كارى كمرشكن نسبت به آنها انجام نمىشود ( 5 ) . و چهره هايى است كه در آن روز بر آنها گردى است ، پريشانى آن را دستخوش خود سازد ( 6 ) . پس به اين كلمات مختصر قرآنى بنگر كه چگونه اين رازهاى لطيف در آن گنجانده شده است و بر اين فرازهاى كوتاه آفرين بگو كه چنين تشبيهات كم نظير را در بر دارد .

--> ( 1 ) كوثر ( 102 ) آيات 1 ، 2 . ( 2 ) پس بگذارشان در فرو رفتگيشان تا زمانى ، آيا پندارند كمك دهيم آنان را بدان مال و فرزندان ، شتاب كنيم براى ايشان در خوبيها بلكه در نمىيابند . سورهء مؤمنون - آيهء 54 تا 56 . ( 3 ) * ( وُجُوه يَوْمَئِذٍ ناضِرَةٌ إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ ) * ، قيامت ( 58 ) آيات 22 و 23 . ( 4 ) وَ * ( وُجُوه يَوْمَئِذٍ مُسْفِرَةٌ ضاحِكَةٌ مُسْتَبْشِرَةٌ ) * ، عبس ( 80 ) آيات 38 و 39 . ( 5 ) * ( وَوُجُوه يَوْمَئِذٍ ، باسِرَةٌ تَظُنُّ أَنْ يُفْعَلَ بِها ) * . قيامت ( 75 ) آيات 24 و 25 . ( 6 ) * ( وَوُجُوه يَوْمَئِذٍ عَلَيْها غَبَرَةٌ ، تَرْهَقُها قَتَرَةٌ ) * . عبس ( 80 ) آيات 40 و 41 .